वेध
संदीप राचर्लावार
संपादक | विदर्भ न्यूज 24 नेटवर्क दिनांक 12 ऑगस्ट 2026
“दोषारोपांपलीकडे… आता आश्रमशाळांच्या सुरक्षेचा कठोर पुनर्विचार गरजेचा!”
गडचिरोली जिल्ह्यातील धानोरा तालुक्यातील जपतलाई येथील आश्रमशाळेत सर्पदंशाच्या दुर्दैवी घटनेत तीन आदिवासी विद्यार्थिनींचा मृत्यू झाल्याने संपूर्ण जिल्ह्यावर शोककळा पसरली आहे. शिक्षणासाठी घरापासून दूर राहणाऱ्या निष्पाप विद्यार्थिनींच्या जीवावर बेतलेली ही घटना केवळ एक दुर्घटना म्हणून विसरून चालणार नाही. या घटनेने आदिवासी आश्रमशाळांमधील विद्यार्थ्यांची सुरक्षा, आरोग्य सुविधा, आपत्कालीन व्यवस्थापन आणि संस्थात्मक जबाबदारी याबाबत अनेक गंभीर प्रश्न उपस्थित केले आहेत.
अशा घटनांनंतर राजकीय आरोप-प्रत्यारोप सुरू होणे नवीन नाही. मात्र तीन विद्यार्थिनींचे गेलेले प्राण कोणत्याही राजकीय वादापेक्षा मोठे आहेत. त्यामुळे या घटनेकडे भावनिक किंवा राजकीय दृष्टिकोनातून नव्हे, तर मानवी संवेदनशीलता आणि प्रशासकीय जबाबदारीच्या दृष्टीने पाहण्याची गरज आहे. नेमकी चूक कुठे झाली, सर्पदंशाची माहिती किती वेळाने मिळाली, प्राथमिक उपचार किती वेगाने झाले, रुग्णालयात पोहोचविण्यास किती वेळ लागला आणि उपचाराची साखळी कुठे कमकुवत पडली, याचा सखोल तपास होणे आवश्यक आहे.
घटना समोर आल्यानंतर गंभीर विद्यार्थिनींना वैद्यकीय उपचार मिळावेत यासाठी रुग्णवाहिकेपासून पुढील उपचारासाठी हवाई वाहतुकीपर्यंत प्रशासनाने प्रयत्न केले. मात्र अशा आपत्कालीन परिस्थितीत केवळ घटना घडल्यानंतरची धावपळ पुरेशी ठरत नाही. घटना घडण्यापूर्वीच प्रतिबंधात्मक व्यवस्था किती सक्षम होती, हा अधिक महत्त्वाचा प्रश्न आहे.
विशेषतः दुर्गम आणि जंगलालगतच्या भागातील आश्रमशाळांमध्ये सर्पदंशाचा धोका लक्षात घेऊन स्वतंत्र सुरक्षा आराखडा असणे आवश्यक आहे. परिसराची नियमित स्वच्छता, गवत व झुडपे काढणे, विद्यार्थ्यांच्या निवासस्थानी आवश्यक प्रतिबंधात्मक उपाय, रात्रीच्या वेळी पुरेशी प्रकाशव्यवस्था, खिडक्या-दारे सुरक्षित ठेवणे आणि सर्प आढळल्यास तातडीने कारवाई करण्यासाठी प्रशिक्षित यंत्रणा या बाबी नियमितपणे तपासल्या गेल्या पाहिजेत.
त्याचबरोबर प्रत्येक आश्रमशाळेत प्राथमिक उपचारांची सक्षम व्यवस्था असणे ही काळाची गरज आहे. सर्पदंशाच्या प्रसंगी काय करावे आणि काय करू नये, याचे प्रशिक्षण शिक्षक, कर्मचारी आणि विद्यार्थ्यांना देणे आवश्यक आहे. जवळच्या आरोग्य केंद्राशी तातडीचा संपर्क, रुग्णवाहिकेची उपलब्धता, आवश्यक वैद्यकीय प्रोटोकॉल आणि गंभीर रुग्णाला पुढील उपचारासाठी हलविण्याची पूर्वनियोजित व्यवस्था असली पाहिजे.
या घटनेने आश्रमशाळांमध्ये केवळ शिक्षणाची गुणवत्ता नव्हे, तर विद्यार्थ्यांच्या संपूर्ण जीवनसुरक्षेचा प्रश्न पुढे आणला आहे. पालक आपल्या मुलांना विश्वासाने आश्रमशाळेत पाठवतात. त्या विश्वासाची जबाबदारी केवळ एका विभागाची किंवा एका संस्थेची नसून संपूर्ण व्यवस्थेची आहे. विद्यार्थ्यांच्या निवासापासून त्यांच्या आरोग्यापर्यंत आणि सुरक्षेपासून आपत्कालीन उपचारापर्यंत प्रत्येक टप्प्यावर उत्तरदायित्व निश्चित असणे आवश्यक आहे.
या दुर्घटनेची चौकशी निष्पक्ष आणि सखोल होणे गरजेचे आहे. चौकशीचा उद्देश केवळ दोषी व्यक्ती शोधणे एवढाच नसावा; तर भविष्यात अशा घटना पुन्हा घडू नयेत यासाठी व्यवस्थेतील त्रुटी शोधून त्यावर कायमस्वरूपी उपाययोजना करणे हा असावा. ज्या पातळीवर निष्काळजीपणा किंवा दुर्लक्ष आढळेल, त्या पातळीवर जबाबदारी निश्चित होणेही तितकेच आवश्यक आहे.
गडचिरोलीसारख्या जिल्ह्यात आदिवासी विद्यार्थ्यांसाठी आश्रमशाळांचे महत्त्व मोठे आहे. दुर्गम गावांतील अनेक विद्यार्थ्यांना शिक्षणाची संधी या शाळांमधून मिळते. त्यामुळे आश्रमशाळा ही केवळ शैक्षणिक संस्था नसून अनेक कुटुंबांसाठी आपल्या मुलांच्या भवितव्याची आशा आहे. त्या आशेवर कोणत्याही प्रकारची तडजोड होता कामा नये.
या घटनेनंतर जिल्ह्यातील सर्व आश्रमशाळांचे तातडीने सुरक्षा ऑडिट करण्याची गरज आहे. प्रत्येक शाळेची इमारत, विद्यार्थी वसतिगृह, स्वच्छता, विद्युत व्यवस्था, पाणीपुरवठा, परिसरातील झाडी, आरोग्य सुविधा, रात्रीची सुरक्षा आणि आपत्कालीन संपर्क यंत्रणा यांची प्रत्यक्ष पाहणी झाली पाहिजे. कागदोपत्री व्यवस्था आणि प्रत्यक्ष परिस्थिती यामध्ये फरक राहणार नाही, याची खात्री करणे आवश्यक आहे.
यासोबतच आश्रमशाळांसाठी स्वतंत्र आपत्कालीन प्रतिसाद प्रणाली तयार करण्याची वेळ आली आहे. सर्पदंश, आग, अन्नविषबाधा, नैसर्गिक आपत्ती किंवा इतर वैद्यकीय आपत्कालीन परिस्थितीत कोणत्या अधिकाऱ्याला संपर्क करायचा, विद्यार्थ्यांना कोणत्या रुग्णालयात हलवायचे, वाहतुकीची व्यवस्था कशी करायची आणि पालकांना तातडीने माहिती कशी द्यायची, याचे स्पष्ट प्रोटोकॉल प्रत्येक शाळेत उपलब्ध असले पाहिजेत.
जपतलाईची घटना आपल्याला एक कठोर सत्य सांगून जाते—दुर्गम भागातील विद्यार्थ्यांच्या सुरक्षेसाठी केवळ योजना आणि घोषणा पुरेशा नाहीत; त्या योजनांची जमिनीवर काटेकोर अंमलबजावणी आवश्यक आहे. आश्रमशाळांमध्ये शिकणाऱ्या प्रत्येक विद्यार्थ्याचा जीव तितकाच मौल्यवान आहे जितका शहरातील कोणत्याही विद्यार्थ्याचा.
म्हणूनच आता दोषारोपांच्या राजकारणापेक्षा जबाबदारीच्या व्यवस्थेकडे लक्ष देण्याची वेळ आहे. दुर्घटनेची निष्पक्ष चौकशी, दोषी आढळल्यास कठोर कारवाई आणि त्याचबरोबर सर्व आश्रमशाळांमध्ये तातडीने सुरक्षा सुधारणा—ही तीन पावले प्राधान्याने उचलली गेली पाहिजेत.
तीन निष्पाप विद्यार्थिनींच्या मृत्यूची वेदना कधीही भरून निघणार नाही. मात्र त्यांच्या मृत्यूमुळे जर राज्यातील प्रत्येक आश्रमशाळा अधिक सुरक्षित झाली, आपत्कालीन आरोग्य व्यवस्था अधिक सक्षम झाली आणि भविष्यात एका विद्यार्थ्याचाही जीव अशा दुर्घटनेत गमवावा लागला नाही, तर या दुःखद घटनेतून समाज आणि प्रशासनाने खऱ्या अर्थाने धडा घेतला असे म्हणता येईल.
जपतलाईची घटना संपली असे समजण्याऐवजी ती एक इशारा मानून आश्रमशाळांच्या सुरक्षेची नव्याने सुरुवात करणे, हीच आजची खरी गरज आहे.
About the Author
