वेध
विदर्भ न्यूज 24 नेटवर्क विशेष दिनांक 29 मार्च 2026
देशात गेल्या पन्नास वर्षांपासून “नक्षलवाद” आणि “माओवाद” हे शब्द केवळ राजकीय किंवा सुरक्षा चर्चेपुरते मर्यादित राहिले नाहीत, तर भारताच्या अंतर्गत सुरक्षेच्या मुळाशी असलेलं एक गुंतागुंतीचं वास्तव म्हणून समोर आले आहेत. बंदुकीच्या नळीतून सत्ता मिळवण्याच्या विचारसरणीवर आधारित ही चळवळ नेमकी कशी जन्माला आली, तिचं रूपांतर कसं झालं आणि आजही मध्य भारतातील दंडकारण्यात ती का टिकून आहे, याचा मागोवा घेतला तर अनेक धक्कादायक आणि विचार करायला भाग पाडणारे पैलू समोर येतात.
नक्षलवादाची सुरुवात 1967 मध्ये पश्चिम बंगालमधील नक्षलबाडी या छोट्याशा गावातून झाली. भूमिहीन शेतकरी आणि आदिवासींनी जमीन हक्कासाठी केलेल्या उठावाने या चळवळीची बीजं रोवली. त्या काळात देशात सामाजिक आणि आर्थिक विषमता प्रचंड होती. जमीनदार आणि श्रीमंत वर्गाच्या विरोधात उभ्या राहिलेल्या गरीब शेतकऱ्यांना एक विचारसरणी हवी होती आणि ती त्यांना चीनचे कम्युनिस्ट नेते माओ झेडोंग यांच्या क्रांतीतून मिळाली. “राजकीय सत्ता ही बंदुकीच्या नळीतून जन्माला येते” हा माओचा विचार भारतीय परिस्थितीत लागू करण्याचा प्रयत्न काही तरुण क्रांतिकारकांनी सुरू केला.
या चळवळीचे प्रमुख चेहरे होते चारू मजूमदार आणि कानू सान्याल. त्यांनी सशस्त्र संघर्षाचा मार्ग स्वीकारत राज्य व्यवस्थेविरुद्ध थेट युद्ध छेडण्याची भूमिका घेतली. सुरुवातीला ही चळवळ “नक्षलवादी” म्हणून ओळखली गेली, कारण तिचं मूळ नक्षलबाडी येथे होतं. मात्र पुढील काही दशकांत विविध गट तयार झाले, त्यांची विचारधारा अधिक स्पष्ट झाली आणि त्यांनी स्वतःला “माओवादी” म्हणून ओळख देण्यास सुरुवात केली. इथेच “नक्षलवाद” हा भौगोलिक ओळख असलेला शब्द राहिला आणि “माओवाद” ही एक ठाम, सैद्धांतिक विचारधारा बनली.
1980 च्या दशकात या चळवळीला एक संघटित आणि अधिक आक्रमक स्वरूप मिळालं. आंध्र प्रदेशात पीपल्स वार ग्रुप (PWG) ची स्थापना झाली आणि हा टप्पा माओवादी चळवळीच्या इतिहासात निर्णायक मानला जातो. या संघटनेचे संस्थापक कोंडापल्ली सीतारामय्या होते. त्यांच्या नेतृत्वाखाली माओवादी चळवळ केवळ विचारसरणीपुरती मर्यादित न राहता लष्करी पातळीवर संघटित झाली. पुढे मुप्पाला लक्ष्मण राव उर्फ गणपती यांच्यासारख्या नेत्यांनी या चळवळीला विस्तार दिला.
मध्य भारतातील दंडकारण्य भाग हा माओवाद्यांसाठी एक मजबूत गड कसा बनला, यामागे एक वेगळीच पार्श्वभूमी आहे. दंडकारण्य हा भाग दाट जंगलांनी व्यापलेला, दुर्गम आणि विकासापासून वंचित राहिलेला आहे. छत्तीसगड, महाराष्ट्रातील गडचिरोली, तेलंगणा, ओडिशा आणि आंध्र प्रदेश या राज्यांच्या सीमेवर पसरलेल्या या भागात प्रशासनाची पकड कमकुवत होती. हाच फायदा घेत माओवादी नेत्यांनी स्थानिक आदिवासींमध्ये आपली पकड मजबूत केली.
असं सांगितलं जातं की, या भागात माओवादी चळवळीची रणनीती आखण्यासाठी काही प्रमुख नेत्यांनी अत्यंत साध्या परिस्थितीत, एका शेतात बैठक घेतली. त्यामध्ये कोंडापल्ली सीतारामय्या, गणपती (मुप्पाला लक्ष्मण राव), किशनजी आणि नंबला केशवराव उर्फ बसवराज यांसारख्या नेत्यांनी ग्रामीण भागातून सत्ता हस्तगत करण्याची दीर्घकालीन रणनीती आखली. ही बैठक केवळ एक घटना नव्हती, तर पुढील अनेक दशकांसाठी माओवादी चळवळीचा ब्लूप्रिंट ठरली.
या रणनीतीनुसार माओवाद्यांनी “जनताना सरकार” उभारण्यास सुरुवात केली. त्यांनी स्थानिक पातळीवर न्यायव्यवस्था, करप्रणाली आणि प्रशासनासारख्या गोष्टी निर्माण केल्या. त्यामुळे काही भागात त्यांची सत्ता प्रत्यक्षात जाणवू लागली. मात्र या सगळ्याचा आधार हिंसाचार होता. सुरुवातीपासूनच नक्षलवादात हिंसक संघर्षाचा वापर झाला. 1967 मधील नक्षलबाडी उठाव दरम्यान पोलिसांवर आणि जमीनदारांवर हल्ले झाले आणि याच घटनांनी या चळवळीचा हिंसक चेहरा स्पष्ट केला.
पुढील काळात 1980 आणि 1990 च्या दशकात माओवादी संघटनांनी अनेक मोठे हल्ले केले. पोलिस, अर्धसैनिक दल, सरकारी यंत्रणा आणि कधी कधी सामान्य नागरिकही या हिंसाचाराचे बळी ठरले. या हल्ल्यांमुळे माओवादी चळवळ देशातील सर्वात मोठं अंतर्गत सुरक्षा आव्हान म्हणून समोर आली.
आज परिस्थिती बदलत असल्याचं चित्र दिसतं. केंद्र सरकार आणि संबंधित राज्यांनी मोठ्या प्रमाणावर सुरक्षा मोहिमा राबवल्या आहेत. अनेक मोठे नेते ठार झाले किंवा अटक करण्यात आले. पायाभूत सुविधा, रस्ते, शिक्षण आणि आरोग्य यावरही भर दिला जात आहे. तरीही हा प्रश्न पूर्णपणे संपलेला नाही.
कारण माओवाद ही केवळ बंदुकीची लढाई नाही, तर ती सामाजिक आणि आर्थिक विषमतेतून निर्माण झालेली चळवळ आहे. विकासाचा अभाव, अन्याय आणि दुर्लक्ष या गोष्टी जिथे राहतील, तिथे अशा विचारसरणींना जागा मिळत राहते, हे वास्तव नाकारता येत नाही.
या सगळ्या पार्श्वभूमीवर एक गोष्ट स्पष्ट होते — नक्षलवाद ते माओवाद हा प्रवास केवळ नाव बदलण्याचा नव्हता, तर तो अधिक संघटित, अधिक आक्रमक आणि अधिक खोलवर रुजलेल्या संघर्षाचा प्रवास होता. आणि म्हणूनच दंडकारण्यात सुरू झालेली ही कहाणी अजूनही पूर्णपणे संपलेली नाही, तर ती बदलत्या स्वरूपात आजही भारताच्या अंतर्गत सुरक्षेसमोर एक मोठं आव्हान म्हणून उभी आहे.#VidarbhaNews24 #Maoist #Naxalism #Dandakaranya #InternalSecurity #GroundReport
About the Author
