गडचिरोली विशेष प्रतिनिधी दिनांक. १८ ऑगस्ट २०२६
गडचिरोली जिल्ह्यातील विशाल जलसंपत्तीचा मत्स्यव्यवसायासाठी अधिक प्रभावी वापर करण्याच्या दृष्टीने महत्त्वपूर्ण निर्णय घेण्यात आला असून, गडचिरोली तालुक्यातील कनेरी येथे विभागीय मत्स्यव्यवसाय प्रशिक्षण केंद्र उभारण्यास शासनाने मान्यता दिली आहे. आमदार डॉ. मिलिंद नरोटे यांनी या केंद्रासाठी मत्स्यव्यवसाय व बंदरे मंत्री नितेश राणे यांच्याकडे सातत्याने पाठपुरावा केला. त्यांच्या प्रयत्नांना अखेर यश आले असून, आदिवासीबहुल गडचिरोली जिल्ह्यातील मच्छीमार, मत्स्यकास्तकार, शेतकरी आणि बेरोजगार युवकांसाठी हे केंद्र भविष्यातील रोजगार व स्वयंरोजगाराचे महत्त्वाचे व्यासपीठ ठरणार आहे.
मंत्रालयात महत्त्वपूर्ण बैठक
विभागीय मत्स्यव्यवसाय प्रशिक्षण केंद्राच्या उभारणीबाबत मत्स्यव्यवसाय व बंदरे मंत्री नितेश राणे यांच्या अध्यक्षतेखाली मंत्रालयातील त्यांच्या दालनात महत्त्वपूर्ण बैठक पार पडली. या बैठकीला आमदार डॉ. मिलिंद नरोटे, मत्स्यव्यवसाय विभागाचे सचिव एन. रामास्वामी, मत्स्यव्यवसाय आयुक्त प्रेरणा देशभ्रतार यांच्यासह संबंधित अधिकारी उपस्थित होते.
गडचिरोली जिल्ह्यात मत्स्यव्यवसायासाठी मोठी क्षमता असून, उपलब्ध जलस्रोतांचा शास्त्रीय आणि आधुनिक पद्धतीने उपयोग केल्यास मत्स्य उत्पादनात मोठी वाढ होऊ शकते. त्यासाठी स्थानिक मच्छीमार आणि युवकांना आधुनिक मत्स्यपालनाचे प्रशिक्षण देणे आवश्यक असल्याचे मंत्री नितेश राणे यांनी बैठकीत स्पष्ट केले.
प्रस्तावित प्रशिक्षण केंद्राचे काम वेगाने सुरू करण्यासाठी आवश्यक जागेच्या हस्तांतरणाची प्रक्रिया तातडीने पूर्ण करून पुढील कार्यवाहीला गती देण्याचे निर्देशही त्यांनी संबंधित अधिकाऱ्यांना दिले.
जिल्ह्यात ६ हजार ५०० हेक्टरपेक्षा अधिक जलक्षेत्र
गडचिरोली जिल्ह्याला नद्या, तलाव, सिंचन प्रकल्प आणि शेततळी यांच्या माध्यमातून मोठी जलसंपत्ती लाभली आहे. जिल्हा परिषदेच्या अखत्यारित १ हजार ६४५ तलाव, २३ सिंचन तलाव, २ हजारांहून अधिक शेततळी तसेच अन्य वैयक्तिक जलस्रोत उपलब्ध आहेत. या सर्व जलस्रोतांमुळे जिल्ह्यात ६ हजार ५०० हेक्टरपेक्षा अधिक जलक्षेत्र मत्स्यपालनासाठी उपलब्ध आहे.
मात्र, उपलब्ध जलसंपत्तीच्या तुलनेत मत्स्यव्यवसायाचा अपेक्षित विस्तार अद्याप झालेला नाही. जिल्ह्यातील बहुतांश मच्छीमार पारंपरिक पद्धतीने मत्स्यव्यवसाय करीत असल्याने आधुनिक तंत्रज्ञान, शास्त्रीय मत्स्यपालन, मत्स्यबीज उत्पादन, खाद्य व्यवस्थापन आणि रोगनियंत्रण याबाबत प्रत्यक्ष प्रशिक्षणाची मोठी गरज आहे.
कनेरीत २.८९ हेक्टर जागेवर उभारणी
प्रशिक्षण केंद्रासाठी कनेरी येथील शासकीय दूध शीतकरण केंद्राच्या अखत्यारितील २.८९ हेक्टर विनावापर जमीन मत्स्यव्यवसाय विभागाला उपलब्ध करून देण्यास शासनाने मान्यता दिली आहे.
या जागेवर केवळ प्रशिक्षण केंद्रच नव्हे, तर आधुनिक मत्स्यबीज केंद्र आणि आवश्यक अनुषंगिक सुविधा विकसित करण्याचे नियोजन आहे. त्यामुळे प्रशिक्षणाबरोबरच मत्स्यपालनासाठी आवश्यक तांत्रिक सुविधा स्थानिक पातळीवर उपलब्ध होण्याची शक्यता आहे.
अत्याधुनिक प्रशिक्षणाची सुविधा
प्रस्तावित विभागीय मत्स्यव्यवसाय प्रशिक्षण केंद्रात प्रशिक्षणार्थींना आधुनिक आणि प्रात्यक्षिक स्वरूपाचे प्रशिक्षण मिळणार आहे. यामध्ये आधुनिक प्रशिक्षण सभागृह, ऑडिओ-व्हिज्युअल शिक्षण सुविधा, मत्स्यखाद्य व पोषण प्रयोगशाळा, माती व पाणी परीक्षण प्रयोगशाळा, शेतकरी मार्गदर्शन व सल्ला केंद्र यांचा समावेश असेल.
याशिवाय प्रशिक्षणार्थींसाठी वसतिगृह, माहिती व तांत्रिक साहित्य केंद्र, मत्स्यरोग निदान प्रयोगशाळा, पुनर्चक्रित जलसंवर्धन प्रणालीचे प्रात्यक्षिक केंद्र तसेच लघु मत्स्यप्रक्रिया केंद्र उभारण्याचे प्रस्तावित आहे.
यामुळे केवळ मासे पालन कसे करावे यापुरते प्रशिक्षण मर्यादित न राहता मत्स्यबीजापासून मत्स्य उत्पादन, खाद्य व्यवस्थापन, रोगनियंत्रण, पाणी व माती परीक्षण, प्रक्रिया आणि मूल्यवर्धनापर्यंत संपूर्ण साखळीचे प्रशिक्षण उपलब्ध होणार आहे.
केंद्रामुळे योजनांचा लाभ अधिक प्रभावीपणे पोहोचणार
केंद्राच्या माध्यमातून जिल्ह्यातील मच्छीमार आणि मत्स्यकास्तकारांना प्रधानमंत्री मत्स्यसंपदा योजना, धरती आबा जनजातीय ग्राम उत्कर्ष अभियान आणि मुख्यमंत्री मत्स्यसंपदा योजना यांचा अधिक प्रभावीपणे लाभ मिळवून देण्यास मदत होणार आहे.
शासकीय योजनांची माहिती, अर्ज प्रक्रिया, तांत्रिक मार्गदर्शन आणि प्रत्यक्ष प्रशिक्षण एकाच ठिकाणी मिळाल्यास ग्रामीण आणि दुर्गम भागातील लाभार्थ्यांना मोठा फायदा होण्याची अपेक्षा आहे.
पारंपरिक मत्स्यव्यवसायाला आधुनिक तंत्रज्ञानाची जोड
गडचिरोलीतील अनेक कुटुंबांचा पारंपरिकरित्या मत्स्यव्यवसायाशी संबंध आहे. मात्र, आधुनिक पद्धतींचा अभाव, मत्स्यबीजाची उपलब्धता, योग्य खाद्य व्यवस्थापन, पाण्याची गुणवत्ता आणि मत्स्यरोग नियंत्रणाबाबत पुरेशा तांत्रिक सुविधांचा अभाव यामुळे उत्पादन क्षमता पूर्णपणे वापरली जात नाही.
कनेरी येथील प्रस्तावित केंद्रामुळे पारंपरिक ज्ञानाला आधुनिक तंत्रज्ञानाची जोड मिळणार आहे. परिणामी कमी क्षेत्रात अधिक उत्पादन, मत्स्यपालनातील खर्चाचे योग्य नियोजन आणि उत्पादनाला बाजारपेठ मिळवून देण्यासाठी आवश्यक मार्गदर्शन उपलब्ध होऊ शकते.
युवकांसाठी रोजगाराचे नवे दालन
गडचिरोली जिल्ह्यातील बेरोजगार युवकांसाठीही हे केंद्र महत्त्वाचे ठरणार आहे. मत्स्यपालन, मत्स्यबीज निर्मिती, मत्स्यखाद्य व्यवस्थापन, मत्स्यप्रक्रिया, पॅकेजिंग आणि मूल्यवर्धन अशा विविध क्षेत्रांमध्ये प्रशिक्षण घेऊन युवकांना स्वतःचा व्यवसाय उभारण्याची संधी मिळू शकते.
विशेषतः ग्रामीण आणि आदिवासी भागातील युवकांना स्थानिक पातळीवरच रोजगार व स्वयंरोजगार उपलब्ध करून देण्याच्या दृष्टीने हे केंद्र महत्त्वाची भूमिका बजावू शकते.
नागपूरऐवजी गडचिरोलीला प्राधान्य
नागपूर येथे महाराष्ट्र पशू व मत्स्य विज्ञान विद्यापीठाच्या मत्स्यविज्ञान महाविद्यालयाच्या परिसरात विभागीय मत्स्यव्यवसाय प्रशिक्षण व सुविधा केंद्राचे काम मे २०२६ पासून सुरू आहे. त्यामुळे नागपूर येथे आणखी एक स्वतंत्र केंद्र उभारण्याऐवजी उपलब्ध सुविधांचा उपयोग करून आदिवासीबहुल गडचिरोली जिल्ह्यात विभागीय प्रशिक्षण केंद्र विकसित करण्याबाबत बैठकीत चर्चा करण्यात आली.
गडचिरोलीमध्येच प्रशिक्षण सुविधा उपलब्ध झाल्याने जिल्ह्यातील मच्छीमार, शेतकरी आणि युवकांना प्रशिक्षणासाठी दूर नागपूरला जाण्याची आवश्यकता कमी होणार आहे.
जलसंपत्तीचा योग्य वापर झाल्यास अर्थव्यवस्थेला चालना
गडचिरोली जिल्ह्याची ओळख मोठ्या प्रमाणात वनसंपदा आणि आदिवासीबहुल जिल्हा अशी असली तरी जिल्ह्यातील जलसंपत्ती हीदेखील मोठी आर्थिक ताकद आहे. तलाव, सिंचन प्रकल्प आणि शेततळ्यांचा शास्त्रीय पद्धतीने वापर करून मत्स्य उत्पादन वाढविल्यास ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला मोठी चालना मिळू शकते.
कनेरी येथील विभागीय प्रशिक्षण केंद्रामुळे या क्षमतेला संस्थात्मक आणि तांत्रिक आधार मिळणार आहे. त्यामुळे मत्स्य उत्पादन वाढ, मच्छीमारांचे उत्पन्न वाढ आणि युवकांसाठी रोजगारनिर्मिती या तिन्ही आघाड्यांवर सकारात्मक परिणाम होण्याची अपेक्षा आहे.
आमदार डॉ. मिलिंद नरोटे यांच्या पाठपुराव्यामुळे गडचिरोलीला मिळालेली ही मंजुरी जिल्ह्यातील मत्स्यव्यवसायाच्या विकासासाठी महत्त्वाचा टप्पा मानली जात आहे. आता जागा हस्तांतरणाची प्रक्रिया तातडीने पूर्ण करून प्रत्यक्ष कामाला गती मिळणे अपेक्षित असून, कनेरी येथील हे केंद्र भविष्यात गडचिरोलीच्या मत्स्यव्यवसायाला आधुनिक आणि व्यावसायिक दिशा देणारे महत्त्वाचे केंद्र ठरणार आहे.
— विदर्भ न्यूज २४ नेटवर्क, गडचिरोली
About the Author
