सिरोंचा विशेष प्रतिनिधी दिनांक 5 सप्टेंबर 2026
गरिबी, सामाजिक विषमता, जातिभेद, दुर्गम भागातील प्रतिकूल परिस्थिती आणि जंगलातील जीवघेण्या आव्हानांवर मात करत शिक्षणाचा दिवा तेवत ठेवणाऱ्या एका शिक्षकाच्या संघर्षाला आता यशाची मानाची पावती मिळाली आहे. जि.प. उच्च प्राथमिक शाळा, नडिकुडा, पंचायत समिती सिरोंचा येथील शिक्षक श्री. समय्या लच्चय्या सद्दी यांच्या शैक्षणिक आणि सामाजिक कार्याची दखल घेत त्यांच्या नाविन्यपूर्ण संशोधन प्रकल्पाची जिल्हास्तरीय गुणगौरव शिक्षक पुरस्कार तसेच राज्यस्तरीय कर्तृत्ववान शिक्षक पुरस्कारासाठी निवड झाली आहे.
सद्दी यांनी सादर केलेला “तेलुगु भाषेतून मराठी प्रमाण भाषा शिकणे – एक संशोधन व उपाय” हा संशोधन प्रकल्प तेलुगू भाषिक विद्यार्थ्यांना मराठी प्रमाण भाषा आत्मसात करून देण्यासाठी केलेल्या दोन वर्षांच्या नाविन्यपूर्ण प्रयत्नांवर आधारित आहे. त्यांच्या प्रयत्नांमुळे नडिकुडा येथील शाळेतील तेलुगू भाषिक विद्यार्थ्यांमध्ये मराठी भाषेबाबत आत्मविश्वास निर्माण झाला असून अनेक विद्यार्थी आज अस्खलित मराठी बोलत आहेत. विद्यार्थ्यांच्या भाषिक अडचणी समजून घेऊन त्यावर स्थानिक पातळीवर उपाय शोधण्याचा हा प्रयोग शैक्षणिक क्षेत्रासाठी महत्त्वपूर्ण मानला जात आहे.
संघर्षातून घडला शिक्षक
समय्या सद्दी यांचा जीवनप्रवास हा केवळ एका शिक्षकाच्या यशाची कथा नसून सामाजिक विषमतेवर शिक्षणाच्या माध्यमातून मात करण्याची प्रेरणादायी संघर्षगाथा आहे. ज्या काळात समाजात जातिभेदाची दरी मोठी होती, त्या काळात त्यांनी बालपण अनुभवले. सामाजिक भेदभावामुळे माणसाला माणूस म्हणून मिळणाऱ्या मूलभूत सन्मानालाही मुकावे लागणारे दिवस त्यांनी जवळून पाहिले.
पाणी, सामाजिक व्यवहार आणि दैनंदिन जीवनातील अनेक बाबींमध्ये जातीय भेदभावाचा सामना त्यांच्या कुटुंबाला करावा लागला. त्यांच्या वडिलांसोबत घडलेला एक प्रसंग तर त्यांच्या मनावर कायमचा कोरला गेला.
एका उच्चवर्णीय व्यक्तीने त्यांच्या वडिलांच्या बैलबंडीने प्रवास करताना प्रचंड तहान लागल्यानंतरही त्यांच्या हातचे पाणी स्वीकारण्यास नकार दिला. अखेर नाल्याजवळ बैलबंडी थांबवून पाण्याचे भांडे रेतीत पुरून ठेवण्यास सांगण्यात आले आणि त्यानंतर त्या पाण्याचे सेवन करण्यात आले. तहानेने व्याकूळ झालेल्या व्यक्तीनेही जातीय अहंकार सोडला नाही, हा अनुभव लहान वयातील सद्दी यांच्या मनाला चटका लावून गेला.
मात्र या अनुभवातून त्यांच्या मनात सूडाची भावना निर्माण झाली नाही. उलट “ज्या समाजात भेदभाव आहे, तो समाज शिक्षणाच्या माध्यमातून बदलला पाहिजे,” असा निर्धार त्यांच्या मनात निर्माण झाला. याच निर्धाराने पुढील संपूर्ण जीवनप्रवासाला दिशा दिली.
गरिबीशी झुंज देत शिक्षणाची वाट धरली
त्यांचे बालपण आर्थिक अडचणींमध्ये गेले. प्राथमिक शिक्षण गावातच झाले. पुढील शिक्षणाचा मार्ग मात्र सोपा नव्हता. एका बाजूला कुटुंबाच्या उदरनिर्वाहाची चिंता आणि दुसऱ्या बाजूला शिक्षणाची ओढ, अशा दुहेरी संघर्षातून त्यांनी शिक्षण पूर्ण केले.
कष्ट, मेहनत आणि जिद्दीच्या जोरावर त्यांनी बी.ए. आणि डी.एड. पर्यंतचे शिक्षण पूर्ण केले. त्यांच्यासाठी शिक्षण ही केवळ नोकरी मिळवण्याची साधने नव्हती, तर सामाजिक परिवर्तनाचे प्रभावी माध्यम होते.
1 डिसेंबर 1992 पासून शिक्षणसेवेचा प्रवास
1 डिसेंबर 1992 रोजी समय्या सद्दी यांची अप्रशिक्षित शिक्षक म्हणून जि.प. उच्च प्राथमिक शाळा, चिट्टूर येथे नियुक्ती झाली. अतिदुर्गम आणि आदिवासीबहुल परिसरात शिक्षक म्हणून काम करणे हे मोठे आव्हान होते. मात्र त्यांनी या आव्हानाला संधी मानून विद्यार्थ्यांमध्ये शिक्षणाची गोडी निर्माण करण्यास सुरुवात केली.
चिट्टूर येथे त्यांनी 2 जुलै 2012 पर्यंत सेवा बजावली. त्यानंतर 2 जुलै 2012 ते 30 एप्रिल 2018 या कालावधीत जि.प. प्राथमिक शाळा, कियर, पंचायत समिती भामरागड येथे सेवा केली. 30 एप्रिल 2018 पासून आजतागायत ते जि.प. उच्च प्राथमिक शाळा, नडिकुडा येथे कार्यरत आहेत.
जंगलातील धोक्यांशी झुंज देत शिक्षणाचा दिवा तेवत ठेवला
चिट्टूरचा परिसर त्याकाळी घनदाट जंगलाने वेढलेला होता. शाळेत जाण्याच्या मार्गावर अनेकदा अस्वल, चित्ता आणि रानकुत्र्यांसारखे वन्यप्राणी आडवे येत. अनेकदा जीव मुठीत घेऊन प्रवास करावा लागत असे. मात्र विद्यार्थ्यांचे शिक्षण थांबू नये, यासाठी त्यांनी भीतीवर मात केली.
“घाबरला तो मेला” या विचाराने त्यांनी प्रतिकूल परिस्थितीतही आपली सेवा सुरू ठेवली. त्यांच्या दृष्टीने शिक्षकाची जबाबदारी ही केवळ शाळेच्या चार भिंतींपुरती मर्यादित नव्हती.
गावालाच बनविले शिक्षणाचे केंद्र
सद्दी यांनी अध्यापनासोबतच सामाजिक प्रबोधनावरही भर दिला. दारूबंदी, गुटखाबंदी, स्वच्छता, वृक्षारोपण आणि शिक्षणाबाबत त्यांनी गावागावांत जनजागृती केली.
“व्यसन हे विनाशाचे दार आहे” हा संदेश देत त्यांनी युवक आणि पालकांमध्ये प्रबोधन केले. मुलांच्या शिक्षणासोबत मुलींच्या शिक्षणावरही त्यांनी विशेष भर दिला. “मुलगी शिकली, प्रगती झाली” या विचारातून मुलींना शिक्षणाच्या मुख्य प्रवाहात आणण्याचा प्रयत्न केला.
वृक्षारोपण आणि स्वच्छता अभियानाच्या माध्यमातून विद्यार्थ्यांमध्ये पर्यावरण संवर्धनाची जाणीव निर्माण केली. त्यामुळे शाळा ही केवळ शिक्षण देणारी संस्था न राहता सामाजिक परिवर्तनाचे केंद्र बनली.
पाच संकल्पांनी घडवली कार्याची दिशा
नोकरीला सुरुवात करताना त्यांनी स्वतःसमोर पाच महत्त्वाचे संकल्प ठेवले. विद्यार्थी घडवणे, माणूस घडवणे, शिक्षणाचा प्रचार करणे, अन्यायाविरुद्ध विद्यार्थ्यांना उभे करणे आणि समाज परिवर्तन घडवणे, या पाच ध्येयांना त्यांनी आपल्या शिक्षक जीवनाचा आधार बनवले.
त्यांच्या मते अडाणीपणा हा केवळ अक्षरज्ञानाचा अभाव नसून अन्याय आणि अंधश्रद्धेला खतपाणी घालणारी परिस्थिती आहे. त्यामुळे शिक्षण हे प्रत्येक कुटुंबापर्यंत पोहोचले पाहिजे, यासाठी त्यांनी सातत्याने प्रयत्न केले.
तेलुगू भाषिक विद्यार्थ्यांसाठी नाविन्यपूर्ण प्रयोग
सिरोंचा तालुका हा तेलुगू भाषिक लोकसंख्येचा प्रभाव असलेला सीमाभाग आहे. या परिसरातील अनेक विद्यार्थ्यांच्या घरात तेलुगू भाषा बोलली जाते. त्यामुळे शाळेत मराठी भाषेच्या अध्यापनाच्या वेळी विद्यार्थ्यांना भाषिक अडचणींचा सामना करावा लागतो.
ही समस्या लक्षात घेऊन समय्या सद्दी यांनी “तेलुगु भाषेतून मराठी प्रमाण भाषा शिकणे – एक संशोधन व उपाय” या विषयावर संशोधन सुरू केले.
विद्यार्थ्यांची मातृभाषा लक्षात घेऊन मराठी शिकविण्याच्या पद्धती विकसित करण्यात आल्या. तेलुगू आणि मराठी भाषेतील शब्द, उच्चार आणि अर्थ यांचा परस्पर संबंध विद्यार्थ्यांना समजावून सांगण्यात आला. स्थानिक भाषिक वातावरणाचा उपयोग करून विद्यार्थ्यांचा मराठी भाषेवरील आत्मविश्वास वाढविण्याचा प्रयत्न करण्यात आला.
दोन वर्षांच्या सातत्यपूर्ण प्रयत्नांनंतर या प्रयोगाचे सकारात्मक परिणाम दिसून आले. आज त्यांच्या शाळेतील तेलुगू भाषिक विद्यार्थी मराठीमध्ये आत्मविश्वासाने संवाद साधत असून अनेक विद्यार्थी अस्खलित मराठी बोलतात.
या उपक्रमाला पुढे नेण्यासाठी तेलुगू-मराठी शब्दकोश लेखनाचे कार्यही सुरू आहे. सीमाभागातील विद्यार्थ्यांसाठी हा उपक्रम भविष्यात अधिक उपयुक्त ठरण्याची शक्यता आहे.
संघर्षाच्या मातीतून पुरस्काराच्या व्यासपीठापर्यंत
एकेकाळी ज्या सामाजिक परिस्थितीत त्यांच्या कुटुंबाला पाण्यासाठीही भेदभाव सहन करावा लागला, त्याच संघर्षाच्या मातीतून उभे राहून त्यांनी शिक्षणाला परिवर्तनाचे साधन बनवले. दुर्गम भागात सेवा करताना प्रतिकूल परिस्थितीला सामोरे गेले आणि विद्यार्थ्यांना शिक्षणाच्या प्रवाहात आणण्यासाठी आयुष्य वाहून घेतले.
त्यांच्या या कार्याची दखल घेत त्यांच्या संशोधन प्रकल्पाची जिल्हास्तरीय गुणगौरव शिक्षक पुरस्कार आणि राज्यस्तरीय कर्तृत्ववान शिक्षक पुरस्कारासाठी निवड झाली आहे. त्यांच्या दोन वर्षांच्या नाविन्यपूर्ण प्रयोगाला मिळालेला हा सन्मान म्हणजे केवळ एका शिक्षकाचा गौरव नसून दुर्गम आणि सीमाभागातील विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक प्रगतीला मिळालेली दाद आहे.
“शिक्षक ठरवला तर संपूर्ण पिढी बदलू शकतो”
समय्या सद्दी यांच्या कार्यातून एक गोष्ट स्पष्ट होते—शिक्षकाची भूमिका केवळ अभ्यासक्रम पूर्ण करण्यापुरती मर्यादित नसते. शिक्षक इच्छाशक्ती, जिद्द आणि सामाजिक बांधिलकीने काम करतो, तेव्हा तो विद्यार्थ्यांसोबतच संपूर्ण समाजाच्या विचारप्रक्रियेत परिवर्तन घडवू शकतो.
त्यांच्या जीवनातील संघर्षाने त्यांना खचवले नाही, उलट त्याच संघर्षातून त्यांनी समाज परिवर्तनाची प्रेरणा घेतली. जातिभेदाचा अनुभव घेतलेल्या एका बालकाने शिक्षणाला आपले शस्त्र बनविले आणि आज त्याच शिक्षणाच्या माध्यमातून पुढील पिढी घडविण्याचे काम ते करत आहेत.
“शिक्षणाने समाज बदलतो आणि शिक्षक तो बदल घडवतो,” हा संदेश त्यांच्या संपूर्ण कार्यातून अधोरेखित होतो.
समय्या लच्चय्या सद्दी यांच्या या प्रेरणादायी प्रवासाला मिळालेली पुरस्कारांची दखल ही त्यांच्या कर्तृत्वाचा गौरव तर आहेच; पण दुर्गम भागात निष्ठेने काम करणाऱ्या असंख्य शिक्षकांसाठीही ती प्रेरणादायी ठरणारी आहे.
— शब्दांकन : डॉ. एस. ए. झोडे, सिरोंचा
About the Author
